Αληθώς ανέστη ο Κύριος!

Οι ημέρες κατάνυξης έδωσαν την θέση τους σε μέρες γιορτής. Το Άγιο Πάσχα είναι άλλη μια ευκαιρία να αναζητήσει κανείς τις ρίζες της ιδέας του θεανθρώπου αλλά και τις μορφές που παίρνει αυτή η ιδέα στα μάτια των απλών ανθρώπων.

«Άκου, λέει, η « ψυχή» του ανθρώπου δεν πεθαίνει και ζει αιώνια! Τι ανοησίες είναι αυτές…» αυτή είναι η ειλικρινής και αυθόρμητη αντίδραση μιας ηλικιωμένης γυναίκας, στην προσπάθεια ενός δυστυχή να της εξηγήσει τα βασικά της χριστιανικής θρησκείας. Το εικονοστάσι της το έχει όμως, και όσο τα πονεμένα πόδια της το επιτρέπουν, πάει και εκκλησία. « Και οι φτωχοί και ταλαιπωρημένοι αυτού του κόσμου θα πάνε, λέει, στον παράδεισο γιατί ο Θεός τους αγαπάει. Αφού τους αγαπάει, λοιπόν, γιατί βοηθάει τους πλούσιους;» Καπιταλιστής και ονειροπαρμένος, λοιπόν, ο Θεός…. «Αυτά είναι καμώματα των Ιεχωβάδων…» καταλήγει, με έκφραση που υποδηλώνει πως το «Ιεχωβάς» είναι κάτι φοβερά μιαρό και βλάσφημο. Άραγε τι ποσοστό ανθρώπων μπορεί να αντιπροσωπεύει αυτή η ταλαίπωρη γιαγιούλα;

Θυμάμαι πριν λίγο καιρό το σάλο που δημιουργήθηκε από την ανακάλυψη του Ευαγγελίου του Ιούδα, όπου ο Ιησούς εμφανίζεται να ονομάζει το ίνδαλμα του κάθε προδότη, ως τον καλύτερο μαθητή του, γιατί ανέλαβε το χρέος να βοηθήσει τον θεάνθρωπο να απαλλαγεί από το ανθρώπινο σώμα του, απελευθερώνοντας έτσι το θεϊκό πνεύμα του. Αρκετά διαφορετική εκδοχή, δηλαδή, από την μέχρι τώρα γνωστή μας. Και εξοστρακισμένη για αιώνες στο σκοτάδι της λήθης, από τους επίσημους προπαγανδιστές της «ορθής» χριστιανικής θρησκείας.

Υπάρχει επίσης και εκείνο το ζιζάνιο της αμφιβολίας, που διατύπωσαν ορισμένοι μελετητές της Ιεράς Σινδόνης, του λινού υφάσματος, δηλαδή, που φαίνεται να φέρει την μορφή του θεανθρώπου, και είναι αυτό, λέει, πάνω στο οποίο ακούμπησαν τον Ιησού μετά την αποκαθήλωση. Το ζιζάνιο περιγράφεται από την ιδέα ότι μπορεί (ένα μεγάλο «μπορεί» ή ένα μικρό «ίσως», πάρτε ότι προτιμάτε) ο θεάνθρωπος να μην ήταν νεκρός, αλλά σε κώμα, και μεταφέρθηκε στον λαξευτό τάφο όχι για να ταφεί αλλά για να θεραπευτεί. Άλλωστε οι δύο ουσίες, που αναφέρεται ότι χρησιμοποιήθηκαν για να αλείψουν το σώμα του Ιησού, αλόη και μύρο, είναι γνωστές για τις επουλωτικές (αλόη) και τις αντισηπτικές (μύρο) τους ιδιότητες. (Οπότε και το λινό ύφασμα δεν είναι άλλο από το προστατευτικό κάλυμμα για να προφυλάξει τις πληγές από έντομα και μολύνσεις.) Και, βέβαια, αφού συνήλθε μετά από δύο μέρες, έφυγε σε μέρη μακρινά όπου έζησε αυτός καλά και εμείς καλύτερα.

Την ιστορική αλήθεια περί των παθών φαντάζομαι θα αργήσουμε πολύ να τη μάθουμε, ΑΝ ποτέ την μάθουμε. Ωστόσο η ιδέα του παντοδύναμου «κάποιου» που παίρνει την μορφή του άνθρωπου, αλλά δεν υποτάσσεται σ’ αυτόν, συνεχίζει να υπάρχει ως ένα αιώνιο φως στο τούνελ, για τους μικρούς και κατατρεγμένους. Υπήρχε πάντα, λένε οι ειδήμονες, και παντού ανά τον κόσμο. Τουλάχιστον όσο έχουμε γνώση της ανθρώπινης συνείδησης μας. Κανείς δεν μπορεί με σιγουριά να οριοθετήσει την απαρχή του. Είναι σαν το πρόβλημα περί της απαρχής της κότας: το αυγό κάνει την κότα ή η κότα το αυγό;

Τελικά όμως, τι σημασία έχει αν υπήρχε ο Χριστός, και αν κυριολεκτικά αναστήθηκε από τους νεκρούς ή απλά δημιούργησε αυτήν την εντύπωση; Θα μπορούσε μάλιστα να λέγεται Βούδας ή Βράχμα ή Μωάμεθ. Η ουσία είναι ότι προσφέρει μια κατευθυντήρια γραμμή, γι’ αυτούς που αδυνατούν να την χαράξουν μόνοι τους. Είναι η ενσάρκωση της ελπίδας πως κάποτε θα βιώσουν όλα αυτά που ονειρευτήκαν, έστω και αν αυτό θα γίνει σε μια άλλη διάσταση. Και καθώς πλήρης περιγραφή του παράδεισου δεν υπάρχει, ο καθένας τον οραματίζεται κατά πώς των βολεύει… Ίσως γι’ αυτό το «πίστευε και μη ερεύνα» είχε τόση μεγάλη πέραση πριν μερικούς αιώνες. Τι νόημα έχει κανείς να ψάξει, αν αυτό που πρόκειται να βρει είναι το γκρέμισμα της τελευταίας του ελπίδας για ένα καλύτερο αύριο;

Προσωπικά, αυτό που πραγματικά με συγκινεί στη γιορτή του Πάσχα είναι η ομαδικότητα των εκδηλώσεων εορτασμού του. Εκτός από το γλέντι γύρω από τον οβελία με όλους τους ξεχασμένους συν-σοϊότες επιτέλους μαζεμένους, είναι και το γλέντι των απανταχού ζουζουνιών, αρωμάτων και άνθεων. Αυτό και αν είναι Ανάσταση! Η ανάσταση της φύσης μετά τον φαινομενικό θάνατο του χειμώνα. Πιο κατάλληλη εποχή του χρόνου για να αναστηθεί, δεν θα μπορούσε να βρει ο θεάνθρωπος! Να ‘ναι καλά τα κοκαλάκια του, αν υπάρχουν….

Και έτσι, στην μουντάδα του σήμερα, με το αύριο να διαγράφεται ακόμα πιο γκρίζο, αναφωνούμε, καθώς το «μήλο» της ανάστασης πέφτει στο κεφάλι μας, και μας κάνει να τιναχτούμε αλαφιασμένοι: «Και όμως ο τροχός γυρίζει...» Και η γή ανθίζει, ζουζουνίζει και μοσχοβολάει, αδιαφορώντας για τις κακοτράχαλες λακκούβες, που συναντάει το κάρο της ανθρώπινης ιστορίας στο διάβα του.

Χριστός Ανέστη, βρε παιδιά! Να ‘μαστε καλά εμείς και η μαμά γη, για να τον δούμε να αλαφροπατεί και του χρόνου στα καταπράσινα σπαρτά των χωραφιών, μοσχοβολώντας άνθη νεραντζιάς και πασχαλιά, και συνοδευόμενος από το αεικίνητο και πολύβουο πλήθος μελισσών και πεταλούδων…

Βαθύ γαλάζιο...

Μ΄ αρέσει να ονειρεύομαι στον ξύπνιο μου. Ένα από τα αγαπημένα μου όνειρα είναι ένα παράθυρο με θέα την θάλασσα. Κατά προτίμηση κάπου ψηλά, έτσι που να μπορεί το μάτι να αράξει και να πλανηθεί χωρίς το άγχος μην τυχών και χάσει κάποια σημαντική λεπτομέρεια. Λίγο πρίν το σούρουπο, μάλιστα, με καθάριο το στερέωμα , η γραμμή του ορίζονται εξαφανίζεται και η θάλασσα με τον ουρανό μετατρέπονται σε ένα απέραντο βαθύ γαλάζιο.

Για πολλούς το γαλάζιο σημαίνει γαλήνη και ηρεμία, για μένα σημαίνει ελευθερία. Σημαίνει να δραπετεύεις από την μουντή πραγματικότητα και να αφήνεσαι να ταξιδέψεις στο χείμαρρο των σκέψεων, όπως ταξιδεύει ένα κοπάδι δελφινιών στην θάλασσα.

Μυστήριο πράγμα η ελευθερία. Πολλοί την πόθησαν και λίγοι την απέκτησαν. Και αυτοί που νομίζουν ότι την απέκτησαν, βολεύτηκαν απλά στην εικονική τους πραγματικότητα, ως τρόφιμοι της κυψέλης του Matrix.

Ίσως το μόνο που μπορεί πραγματικά να είναι ελεύθερο, είναι η θέληση. Μπορούμε να θέλουμε τα πάντα. Όταν όμως έρχεται η στιγμή να αντικρίσουμε το σχέδιο υλοποίησης των "θέλω" μας, βρισκόμαστε, ως παγιδευμένοι γλάροι Ιωνάθαν, σε ένα κλουβί τόσο στενό, που σε κάθε προσπάθεια για ξεμούδιασμα των φτερών μας μαδάμε και λίγο από το πούπουλο. Μετά από κάποια χρόνια, τα φτερά μας είναι τόσο μαδημένα που δεν κάνουμε καν τον κόπο να τα ξεμουδιάσουμε...Από γλάροι έχουμε μετατραπεί σε ξεπουπουλιασμένα κοτόπουλα, που περιμένουν αποχαυνωμένα το τελικό ζεμάτισμα στην κατσαρόλα.

Να φταίει άραγε η κακή μας η τύχη, οι κακοί μας πολιτικοί, η το στραβό μας το κεφάλι που επιμένει , σε πείσμα των καιρών και των ανθρώπων , να δουλεύει με δικές του στροφές, και να δημιουργεί έννοιες άπιαστες;

Δεν νομίζω ότι υπάρχει ελευθερία για το είδος homo sapiens. Έχουμε χτίσει τόσο καλά το τσόφλι γύρω μας, που κάθε προσπάθεια ενός Νίο να ανακαλύψει τα πραγματικά όρια του εαυτού του, καταλήγει σε μια κραυγή αγωνίας στην απόλυτη σιωπή του μαύρου κενού. Τι τραγική ειρωνεία ο πλανήτης μας να λέγεται "γαλάζιος"!

Ακολουθώ αχόρταγα εκείνο το σμήνος των δελφινιών που με ξεκολλάει από την καρέκλα μου και με ταξιδεύει. "Καβάλα στο δελφίνι τον κόσμο γύρισα" που λέει και το τραγούδι...

"Τι είναι το πιο γρήγορο πράγμα στον κόσμο;" ήταν ένας γρίφος από παιδικό παραμύθι. Γρήγορο μπορεί, ελεύθερο όμως είναι; Πόσο ελεύθερη μπορεί να είναι η σκέψη; Μαθαίνουμε να σκεφτόμαστε, με όλους τους περιορισμούς που μπορεί να σημαίνει η έννοια "μαθαίνω". Θέτουμε το πρώτο καλούπι όταν ξεστομίζουμε τη λέξη "μαμά". Και μετά ανακαλύπτουμε τον κόσμο, σαν την Αλίκη στη χώρα των θαυμάτων. Είναι φορές που ζηλεύω τους τρελούς. Αναρωτιέμαι αν θα μπορούσα να είμαι και εγώ μία. Αν δεχτούμε ότι "από μικρό και από τρελό μαθαίνεις την αλήθεια" από το να είμαι ξεμωραμένη προτιμώ να είμαι τρελή!

Η γαλάζια μου διάθεση παίρνει μια χροιά από το μελαγχολικό ταξιδιάρικο ύφος των blues... Δεν μπορώ να δω την γραμμή του ορίζοντα: μου την κρύβουν κάτι τόνοι από τσιμέντο. Θα πρέπει να αρκεστώ στο πάνω μέρος της, που ακόμα διαφαίνεται ανάμεσα από τις κεραίες. Κατά διαολεμένη σύμπτωση και αυτό έχει γκριζάρει και ετοιμάζεται να κλαψουρίσει. Μένει ένα μικρό παραθυράκι στο πίσω μέρος του μυαλού μου, όπου μπορώ να δω μια ιδέα από λαμπερό γαλάζιο. Κάτι από τις φωτεινές μέρες που πέρασαν, κάτι για να μου θυμίζει τη θαυματουργή ιδιότητα του απέραντου γαλάζιου...

Love is...

enduring centuries together. 

 

Διανύουμε μήνα ερωτικό. Τι και αν η μέρα του Αγίου Βαλεντίνου πέρασε αθόρυβα… «Love is in the air» , όπως λέει και το τραγούδι. Είναι αυτή η γλυκιά προσμονή πως κάτι νέο, ελπιδοφόρο θα συμβεί και ας είναι μόνο τα μπουμπούκια που θα κάνουν την πανηγυρική τους εμφάνιση. Φημολογείται μάλιστα πως αυτή η ίδια η μέρα του Αγίου Βαλεντίνου είναι εκφυλιστικό κατάλοιπο αρχαίας Ρωμαϊκής γιορτής, που ήθελε τους άνδρες ντυμένους σε προβιές να κυνηγάνε παρθένες για να τις… «τις βρέξουν», ώστε να αυξηθεί η γονιμότητά τους. Έρωτας, γονιμότητα, αγάπη, συντροφικότητα… Εκ πρώτης όψεως τόσο διαφορετικές μεταξύ τους έννοιες γίνονται ένα κουβάρι για να καταλήξουν σ’ αυτό που αποκαλούμε «σχέσεις ζωής». Μέσα στο γενικότερο κλίμα της απομυθοποίησης που με διακατέχει αυτήν την περίοδο της ζωής μου, δεν ήθελα να αφήσω τίποτα όρθιο. Ούτε καν τα ροζ συννεφάκια με τις καρδούλες που έχουν ιδιαίτερη πέραση στο γυναικείο φύλλο.

Μεταξύ άλλων, λοιπόν, ανακάλυψα , πως στους ερωτικούς παραλληλισμούς με δρώμενα του ζωικού βασιλείου, τα…κουνέλια ξεπεράστηκαν πια και το καινούριο πιασάρικο σλόγκαν είναι «κάντε το σαν τα ινδικά χοιρίδια». Σε όσους είναι άγνωστο το είδος, αναφέρω πως πρόκειται για τρωκτικά, λίγο μεγαλύτερα από χαμστεράκια, και ιδιαίτερα αγαπητά στους ανά τον κόσμο ερευνητές των βιολογικών επιστημών. Το μεγάλο πλεονέκτημα του είδους είναι ότι αναπαράγεται κατά δεκάδες (τη φορά), και γι’ αυτό είναι βολικό εξιλαστήριο θύμα στο βωμό της επιστήμης.

Όμως δεν είναι η υπογεννητικότητα, που μαστίζει της ανεπτυγμένες χώρες τα τελευταία χρόνια, που έφερε στο προσκήνιο τα συμπαθέστατα τρωκτικά, αλλά μάλλον ο αυξημένος αριθμός των διαζυγίων. Εκτός λοιπόν από εξαιρετικά καρποφόρα, τα ζωάκια αυτά είναι και υποδειγματικοί εραστές, καθώς διαλέγουν το ταίρι τους μια φορά στη ζωή τους και για όλη την υπόλοιπη ζωή τους.

Άραγε, εκτός από πειραματόζωα για την ανακάλυψη της λειτουργίας των γονιδίων θα γίνουν και πειραματόζωα για την ανακάλυψη της λειτουργίας του έρωτα; Το σίγουρο πάντως είναι ότι η καρδιά είναι μάλλον το λάθος όργανο για να συμβολίζει τα τρυφερά αισθήματα των εραστών. Ο εγκέφαλος θα ήταν πιο κοντά στην πραγματικότητα, για να μην μιλήσουμε για τους ενδοκρινείς αδένες που στερούνται παντελώς καλαισθητικής καταλληλότητας ως ρομαντικά σύμβολα. Επομένως λοιπόν, γιατί να μην ξεπερνάμε την ερωτική απογοήτευση με…ερωτικά χαπάκια, κατά τρόπο αντίστοιχο που χειριζόμαστε τον υποθυρεοειδισμό; Ή, όπως προτείνει στο παρακάτω βίντεο ο John Hodgman, κατά τρόπο πιο σύγχρονο, με …εισπνεόμενα σπρέι για πριν το κρεβάτι. 

 

Το διεστραμμένο μου μυαλό ήδη φαντάζεται την σουρεαλιστική απεικόνιση του «Love is in the air» , μετά από ρήψη βόμβας …ερωτικού αερίου. 

 

Επομένως, ο έρωτας ή και η αγάπη δεν είναι τίποτα άλλο από παιχνίδια του μυαλού, πολύ παρόμοια με αυτά που γεννούν οι παραισθησιογόνες ουσίες. Άλλο ένα τέχνασμα της φύσης, ώστε να διασφαλίσει τον επαρκή ρυθμό διασταυρώσεων που θα διαιωνίσει το είδος. Όπως λέει και ο Erich Fromm: «Η αγάπη είναι η μόνη λογική και ικανοποιητική απάντηση στο άλυτο πρόβλημα της ανθρώπινης ύπαρξης.». Ακούγεται σκληρό και πικρόχολο, όμως καλύτερα να δεις την πραγματικότητα κατάματα παρά να βιώνεις διαρκώς μια φαντασίωση.

Βέβαια, το γιατί διαλέγουμε το άτομο που τελικά αποδιοργανώνει τον εγκέφαλό μας, συνεχίζει να είναι πρόβλημα της ψυχολογίας. Απ’ ότι φαίνεται, το «Μου θυμίζεις τη μάνα μου» του λαϊκού άσματος ίσως να είναι μια μεγάλη επιστημονική αλήθεια για τον τρόπο που διαλέγουμε τον σημαντικό «κάποιον». Λυπηρό, κατά την γνώμη μου, γιατί καταλήγουμε συχνά να ανακυκλώνουμε πρότυπα σχέσεων και συμπεριφορών, που απέχουν πολύ από αυτό που πραγματικά ποθεί η ψυχή μας… Μετά απ’ όλη αυτή τη φιλολογία, μπορώ με σιγουριά να ισχυριστώ πως προτιμώ να είμαι ερωτευμένη παρά ναρκομανής, ακόμα και αν οι τελικές συνέπειες των δύο καταστάσεων μπορεί να καταλήξουν πολύ παρόμοιες. Ίσως τελικά είναι αυτό που λέει και ο Mark Twain: «Είναι εντελώς ακαταμάχητη η επιθυμία του να είσαι ακαταμάχητα επιθυμητός», κατάσταση την οποία ορίζει ως αγάπη.

 

Φωτογραφία της ανάρτησης είναι τα απομεινάρια ενός Ρωμαίου και μιας Ιουλιέτας 5000 ετών που ανακαλύφθηκαν πρόσφατα στη Βερόνα της Ιταλίας. Μπορεί βέβαια να ήταν απλά αδέρφια, όμως η ρομαντική εκδοχή φαντάζει πολύ πιο ελκυστική και φυσικά ταιριάζει περισσότερο στο μεσογειακό μας ταμπεραμέντο.

The answer, my friend, is blowing in the wind…

Το 1961, σε μια ομιλία του στη συνέλευση των Ηνωμένων Εθνών, ο John F. Kennedy δήλωνε: «Η ανθρωπότητα θα πρέπει να βάλει ένα τέλος στον πόλεμο, πριν ο πόλεμος βάλει τέλος στην ανθρωπότητα». Αυτό βέβαια δεν τον εμπόδισε να επιχειρήσει απόβαση στην Κούβα και να εγκρίνει την αποστολή στρατευμάτων στο Βιετνάμ…

Δεν είμαι σίγουρη ότι μπορώ να καταλάβω την αναγκαιότητα ενός πολέμου. Το φτωχό μου μυαλό απλά αδυνατεί να συλλάβει τη φιλοσοφία της επιβολής με κάθε μέσο. «Ο πόλεμος έρχεται μες στη νύχτα σαν τον κλέφτη.» γράφει ο Ambrose Bierce στο «Αλφαβητάρι του Διαβόλου» «Οι προπαγανδιστές της αιώνιας συναδέλφωσης, τρέφουν τη νύχτα…». Και σε ένα άλλο σημείο του βιβλίου ορίζει την μάχη ως « μέθοδος να λύνεις με τα δόντια ένα πολιτικό κόμπο που δεν λύνεται με τη γλώσσα.» Έχοντας υπάρξει ο ίδιος βετεράνος ενός εμφυλίου (αυτού της Αμερικής) βίωσε στο πετσί του αυτό, που στη συνέχεια καυτηρίασε με την πένα του.

Υπάρχει άραγε ένας αντικειμενικά σωστός λόγος που να μπορεί να δικαιολογήσει έναν πόλεμο και όλες τις «παράπλευρες απώλειές» του; Προφανώς όχι, γιατί τότε δεν θα υπήρχε κανένας λόγος οι υποκινητές του να προσπαθούν να περιορίσουν τις… ορατές συνέπειες στο επίπεδο του «πολιτικά ορθού» (άραγε τι είναι politically correct ενός πολέμου;), πιθανών σκεφτόμενοι πως οποιαδήποτε καταδίκη είναι δυνατή μόνο όταν υπάρχει «χειροπιαστή απόδειξη»…

Όταν λοιπόν οι «χειροπιαστές αποδείξεις» παρ’ όλα αυτά σκάνε μύτη, κάνουν κάτι πολύ απλό: τις απαγορεύουν. Έτσι, για παράδειγμα ο πολεμικός φωτορεπόρτερ Zoriah Miller απομακρύνθηκε από την θέση του ως επίσημου φωτογράφου του αμερικάνικου πεζικού, όταν φωτογράφισε και δημοσίευσε νεκρούς αμερικανούς στρατιώτες από μια βόμβα αυτοκτονίας στο Ιρακ. Το παράπτωμά του: επέτρεψε να φανεί ότι σε έναν πόλεμο οι απώλειες είναι αμφίπλευρες, και ότι οι μόνοι νικητές είναι οι μικροοργανισμοί αποσύνθεσης.

Το blog-οπαίγνιδο που πρότεινε πριν μερικές μέρες το Giusurum ήταν για μια φωτογραφία και ένα τραγούδι εμπνευσμένο από τις εχθροπραξίες στην λωρίδα της Γάζας. Όμως τι διαφορετικό έχει ο πόλεμος στο Ισραήλ από τον πόλεμο στο Βιετνάμ, ή τον πόλεμο στο Ιράκ, ή τον πόλεμο στο Αφγανιστάν, ή τους εμφυλίους πολέμους σε εκείνα τα ξεχασμένα, από Θεό και ανθρώπους, κράτη της Αφρικανικής ηπείρου;

Κοιτάζοντας τις φωτογραφίες του Zoriah Miller δυσκολεύτηκα να αποφασίσω ποια ήταν η πιο εκφραστική, και δεν μπόρεσα να αντισταθώ στον πειρασμό να ενσωματώσω μερικές στην εικονογράφηση του τραγουδιού του Bob Dylan, που αν και πρωτοακούστηκε πριν από 45 χρόνια, κατά ένα περίεργο τρόπο, φαίνεται να ταιριάζει γάντι στις εικόνες του σήμερα.

How many roads must a man walk down, before you call him a man?

How many seas must a white dove fly,before she sleeps in the sand? And how many times must a cannon ball fly, before they're forever banned?

The answer my friend is blowing in the wind, the answer is blowing in the wind... How many years can a mountain exist, before it is washed to the sea?

How many years can some people exist, before they're allowed to be free?

And how many times can a man turn his head, and pretend that he just doesn't see? The answer my friend is blowing in the wind, the answer is blowing in the wind... How many times must a man look up,before he sees the sky? And how many ears must one man have,before he can hear people cry ?

And how many deaths will it take till we know,that too many people have died?

The answer my friend is blowing in the wind,the answer is blowing in the wind...

Μικρή νυχτερινή ποίηση…

Ένα από τα τελευταία μου αποκτήματα είναι τα “Eίκοσι ερωτικά ποιήματα” του Pablo Neruda …

Δεν είχα βρει χρόνο να τα ξεφυλλίσω… Σήμερα, μέσα στη σιωπή της νύχτας, το μάτι έπεσε στο βιβλιαράκι που είχε λουφάξει στο ράφι της βιβλιοθήκης.

Ανοίγω στην τύχη :

Μ’ αρέσει άμα σωπαίνεις, επειδή στέκεις εκεί σαν απουσία

κι ενώ μεν απ’ τα πέρατα με ακούς

η φωνή μου εμένα δε σε φτάνει

Μου φαίνεται ακόμα ότι τα μάτια μου σε σκεπάζουν πετώντας κι ότι ένα φιλί, μου φαίνεται, στα χείλη σου τη σφραγίδα του βάνει.

Και όπως τα πράγματα όλα ποτισμένα είναι από την ψυχή μου,

έτσι αναδύεσαι κι εσύ μεσ’ απ’ τα πράγματα,

ποτισμένη απ’ τη δική μου ψυχή.

Του ονείρου πεταλούδα, της ψυχής μου εσύ της μοιάζεις έτσι,

Σαν όπως μοιάζεις και στη λέξη μελαγχολία…

Ο ήχος του ρολογιού που μετράει τα δευτερόλεπτα, μπλέκεται με τους απόηχους της νωθρής νυχτερινής κίνησης. Μ’ αρέσει η νύχτα. Νιώθω ότι είναι η ώρα που η συλλογική συνείδηση πάει για ύπνο, και έτσι το μυαλό αφήνεται να δραπετεύσει στα ιδιαίτερα μονοπάτια του.

Μ’ αρέσεις άμα σωπαίνεις, επειδή στέκεις εκεί σαν απουσία.

Μακρινή και απαρηγόρητη, σα να σε σκέπασε χώμα.

Μια λέξη μόνο αν πεις, ένα χαμόγελο - μου αρκεί για να πανηγυρίσω που είσαι εδώ κοντά μου ακόμα…

Μετά από μια ολόκληρη μέρα μέσα στην ηχορύπανση της μεγαλούπολης, η σιωπή φαντάζει σαν βάλσαμο ψυχής. Εύχεσαι να μπορούσες να κρατήσεις για λίγο ακόμα την διαύγεια του πνεύματος, ώστε να ρουφήξεις από δαύτην όσο περισσότερο γίνεται .

Όμως τα βλέφαρα ανυπάκουα βαραίνουν…

Όλα τα πρωινά του παιδικού μας κόσμου...

Τα κιτρινισμένα φύλλα των παλιών παιδικών βιβλίων αναδύουν μυρωδιά μούχλας και αραχνιασμένων αναμνήσεων. Παρατημένα για χρόνια στα ράφια της παλιάς αποθήκης περιμένουν υπομονετικά να έρθει η ώρα που θα ξαναδούν το φώς της ημέρας, και θα ζωντανέψουν τις μνήμες ενός σχεδόν ξεχασμένου κόσμου. Φανταστικά πλάσματα με ανθρώπινη λαλιά, μαγεμένα ξύλινα σπιτάκια, με πόδια κότας που περιστρέφονται προτείνοντας φιλόξενα την είσοδό τους στον ανύποπτο επισκέπτη, κακές μάγισσες και αιθέριες νεράιδες, ξεπηδούν σαν χείμαρρος, κουβαλώντας μαζί τις καθημερινές εικόνες του παρελθόντος, που έγιναν ένα με τα παλιά χιλιοδιαβασμένα παραμύθια. Τα συρταράκια της μνήμης ανοίγουν για να αποκαλύψουν τα πολύτιμα πετράδια των στιγμών που χάραξαν την πλακέτα της ψυχής μας, φτιάχνοντας τελικά αυτό που είμαστε σήμερα.

Οι οπαδοί της αναλυτικής ψυχολογίας ισχυρίζονται ότι το αγαπημένο παραμύθι των παιδικών χρόνων, αποτελεί ένα είδους σεναρίου για τις μετέπειτα επιλογές που κάνουμε στη ζωή μας. Κατά κάποιον τρόπο εμείς οι ίδιοι ενσαρκώνουμε τους κεντρικούς ήρωες και η ζωή μας ξετυλίγεται σύμφωνα με τις σκηνές του παραμυθιού. Το παραμύθι για το παιδί είναι εξίσου σημαντικό με τις εμπειρίες, για την διάπλαση της προσωπικότητας του. Μέσα από αυτό βιώνει αυτά που δεν μπορεί να βιώσει στον πραγματικό κόσμο. Ξεπερνάει τις δυσάρεστες εμπειρίες, τιμωρεί αυτούς που τον αδίκησαν. Ερμηνεύει και κωδικοποιεί την πραγματικότητα έτσι ώστε να μπορέσει να την καταλάβει και να τη φέρει στα μέτρα του. Ακριβώς σ΄ αυτή την ικανότητα του παιδικού μυαλού χτίζει ο Γκιλιελμο ντελ Τόρο μια ταινία. Στο " Λαβύρινθος του Πάνα" η Οφέλια χτίζει ένα παραμύθι, γιατί απλά το παιδικό μυαλό της δεν μπορεί να χωρέσει τον τραυματικό παραλογισμό της πραγματικότητάς της.

.
Το παραμύθι χαρακτηρίζει την παιδική ηλικία, αλλά δεν σταματάει εκεί. Το συναντούμε σε όλες τις εκδηλώσεις τέχνης των ενηλίκων. Το βλέπουμε κάθε φορά που πάμε θέατρο, το ζούμε στις αίθουσες των κινηματογράφων, το διαβάζουμε στις σελίδες του αγαπημένου μας μυθιστορήματος. Είναι η ίδια σκέψη, που ξεφεύγοντας από την πορείας της ευθείας γραμμής, αναζητάει νέα μονοπάτια ώστε να εμπλουτίσει την ζωή μας με νέες εμπειρίες, πρωτόγνωρες, και εντελώς άφθαστες στην ρηχή πραγματικότητα της καθημερινότητας.

Ο Τζιάνο Ροντάρι, ιταλός παιδαγωγός και συγγραφέας παιδικών βιβλίων, έλεγε πως τα παραμύθια για τον άνθρωπο είναι εξίσου "άχρηστα" με την μουσική ή την ποίηση. Είναι απαραίτητα μόνο όταν μιλάμε για ολοκληρωμένους ανθρώπους. Και η κοινωνίας μας έχει ανάγκη από ολοκληρωμένους ανθρώπους. Αυτούς που μπορούν να χρησιμοποιήσουν την φαντασία τους δημιουργικά και να οραματιστούν έναν διαφορετικό, καλύτερο κόσμο, ώστε τελικά να οδηγήσουν τον κόσμο μας στην υλοποίηση αυτού του οράματος.

Οι μεγάλοι έχουν να μάθουν πολλά πράγματα από τα παιδιά, έλεγε ο Ροντάρι. Και πρώτα απ' όλα αυτό που ονομάζει "αισιοδοξία της βούλησης". Είναι αυτό που κάνει ένα παιδί, τη στιγμή που βιώνει μια ζοφερή πραγματικότητα η οποία φαίνεται να καταλήγει σε ακόμα ζοφερότερο τέλος, να ρωτάει: "τι πρέπει να κάνουμε τώρα για να το αλλάξουμε;". Γι' αυτό και τα παραμύθια έχουν πάντα καλό τέλος.

Αυτό είναι που ενσαρκώνεται στο ήρωα του Τζ. Μπάρι, τον Πιτερ-Παν. Ο Πίτερ Παν είναι ένα αγόρι που αρνείται να μεγαλώσει. Η αστείρευτη αισιοδοξία του, του δίνει την δύναμη να πετάει. Οι ευχάριστες σκέψεις τον εκτινάζουν στα ύψη και οι μαύρες σκέψεις τον κρατάνε καθηλωμένο στο έδαφος. Μήπως όμως αυτό δεν είναι που συμβαίνει με όλους μας;

Τελικά τι σημαίνει άραγε "μεγαλώνω", πέρα από την προφανή έννοια του μεγέθους; Η στυγνή κοινωνιολογική προσέγγιση θέλει το "μεγάλωμα" να περιλαμβάνει πέντε βασικά στάδια κοινωνικής ενσωμάτωσης: αποφοίτηση από το σχολείο, εγκατάλειψη πατρικής στέγης, απόκτηση οικονομικής ανεξαρτησίας, γάμος και απόκτηση παιδιού. Η φιλοσοφική-ψυχολογική προσέγγιση όμως είναι πιο κοντά στα γούστα μου. Σύμφωνα μ'αυτήν η "ωριμότητα" ορίζεται ως η ικανότητα να αντιμετωπίζεις, και όχι απλά να αποφεύγεις, κάθε νέα κρίση που σου χτυπάει την πόρτα. Γι' αυτό και τα παραμύθια, που στην παιδική ηλικία είναι η μόνη πραγματικότητα, στην ζωή των ενηλίκων γίνονται πράξεις μικρής πολυτέλειας, που τους βοηθούν να ανασυντάξουν τις δυνάμεις τους για το επόμενο...χτύπημα στην πόρτα.

Σε μια εύστοχη παρατήρηση ο Σερ Πήτερ Ουστίνοβ δηλώνει πως :"Όταν είναι κανείς πολύ ηλικιωμένος, γνωρίζει ότι τα παιδιά έχουν δίκιο. Κρίμα που δε διαθέτουν και την απαραίτητη εξουσία." Φανταστείτε την ζωή σας στη "χώρα του ποτέ-ποτέ". Τότε το μεγαλύτερο πρόβλημα της ζωής σας θα ήταν ο Καπτεν Χουκ, και η πιο στενάχωρη σκέψη της ημέρας, για το ποια θα μπορούσε να είναι η επόμενη περιπέτεια. Δεν ακούγεται και άσχημα νομίζω....

Ηθικής εγκώμιο….

Η Αθήνα και η Ελλάδα ολόκληρη παραδόθηκε στις φλόγες….

Τι το ξεχωριστό είχε αυτός ο θάνατος; Χιλιάδες παιδιά κάθε λεπτό σκοτώνονται σ’ ολόκληρο τον κόσμο, και αντίδραση καμιά. Και ξαφνικά, μια σφαίρα βρίσκει ένα παιδί, και μια χώρα ολόκληρη βρίσκεται στο κατώφλι της αναρχίας…

Η κατάθεση του δράστη είναι εκπληκτική… Ούτε λίγο ούτε πολύ ισχυρίζεται ότι το «βουτυρόπαιδο» των βορίων προαστίων ήρθε στην παρακμιακή συνοικία για να το παίξει νταής μπροστά στους λιγότερο ευνοημένους αυτού του κόσμου. Και γι’ αυτό έπρεπε να πάρει ένα μάθημα.. Μία και καλή. Μπαμ και κάτω, που λέμε.

Η λογική τετράγωνη και, τουλάχιστον για τον δράστη, απολύτως ηθική . Θυμίζει άλλες ιστορικά καταγεγραμμένες πράξεις «άμεπτης ηθικής», όπως το κάψιμο στην πυρά οποιουδήποτε είχε συμπεριφορά που ξεχώριζε από το συνηθισμένο, ο λιθοβολισμός της «άπιστης» συζύγου , ο εξαναγκασμένος εκχριστιανισμός των «βαρβάρων» από τους σταυροφόρους ή το ίδιο το σταύρωμα του Χριστού, αν το θεωρήσουμε ιστορικό γεγονός.

Τα επεισόδια που ακολούθησαν, κατά την άποψη αυτών που τα προκάλεσαν, είχαν επίσης άμεπτο ηθικό υπόβαθρο: για ένα κράτος που καταρρέει, το να κάψεις τα απομεινάρια του συθέμελα, ώστε να αναγεννηθεί από τις στάχτες του, εμφανίζεται να είναι η μοναδική σανίδα σωτηρίας.

Η ακρογωνιαία λίθος όλων αυτών είναι ένας όρος , που γεννήθηκε στα πρώτα φιλοσοφικά σκιρτήματα του πολιτισμού, και έχει διαγράψει μια εξαιρετικά πλούσια, σε διαμάχες και επαναπροσδιορισμούς, ιστορική πορεία. Ο μπαμπάς του όρου, Αριστοτέλης, θέλησε να βαφτίσει έτσι το σύνολο των κανόνων και αρχών που βρίσκονται κάπου μεταξύ της ψυχολογίας και της πολιτικής, και θεωρούνται θεμελιώδεις για την «ευδαιμονία» και το «εύ ζην» του ανθρώπου. Η πιο μοντέρνα εκδοχή διατείνεται πως «η ηθική αποτελεί ένα ολοκληρωμένο σύστημα ιδεών για την κοινωνική ζωή, που εμπεριέχει μια ορισμένη αντίληψη για την ουσία της κοινωνίας, της ιστορίας, του ανθρώπου και της ύπαρξής του.» (1)

Κατά συνέπεια, η πολιτική της διακυβέρνησης ενός τόπου, από την μία πρέπει να σέβεται την ηθική που υπαγορεύει η ιστορία του τόπου, από την άλλη να εισάγει νέους ηθικούς κανόνες που εκφράζουν τις ιδιαίτερες πεποιθήσεις της εκάστοτε πολιτικής παράταξης, και, συνταιριάζοντας όλα αυτά, να προάγει την γενικότερη «ευδαιμονία» των υπό διακυβέρνηση ανθρώπων.

Η φιλοσοφία του φιλελευθερισμού, εξ ορισμού, επικεντρώνεται σε σύνολο αξιών που προσπαθούν να διασφαλίσουν μεγαλύτερη ελευθερία. Παρ’ ότι αυτό ακούγεται πάρα πολύ δελεαστικό, κατά περίεργο τρόπο, είναι αρκετοί αυτοί που υποστηρίζουν πως η επιδίωξη αυτή της μεγαλύτερης ελευθερίας, επικεντρώνεται στα ατομικά δικαιώματα σε τέτοιο βαθμό, που παραγνωρίζει την ιδιότητα του ανθρώπου ως κοινοτικής οντότητας. Πως μπορεί αυτό να εκφράζεται στην πολιτική ζωή;

Μπορώ να σκεφτώ μερικά επίκαιρα παραδείγματα:

Πολιτική και θρησκευτική ηγεσία που λειτουργεί με βάση το ατομικό καλό των λειτουργών του.

Πολιτική ηγεσία που παινεύεται για την αύξηση των κρατικών εσόδων από φόρους, την στιγμή που το μεγάλο πλήθος αγκομαχάει κάτω από την επιβαλλόμενη φορολογία.

Πολιτική ηγεσία που αναγγέλλει αυξήσεις σε αγαθά πρώτης ανάγκης, την στιγμή που το μεγάλο πλήθος σφίγγει τα δόντια για να διατηρήσει την αξιοπρέπεια που το πορτοφόλι του δεν του επιτρέπει.

Κατά συνέπεια, η πορεία της πολιτικής διακυβέρνησης αυτής της χώρας θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως συστηματικό ξεφλούδισμα των ιστορικά και πολιτιστικά κερδισμένων ηθικών αξιών, με τελική κατάληξη την ολοκληρωτική απογύμνωση ενός έθνους. Ουσιαστικά, τα επεισόδια των τελευταίων ημερών είναι η παύλα μετά την τελεία, μιας μακράς περιόδου διάβρωσης του συνόλου των ηθικών αρχών της ελληνικής κοινωνίας.

Ίσως, τελικά, πάνω στο άψυχο κορμί του 15χρονου αγοριού θρηνήσαμε κάτι πολύ περισσότερο από ένα παιδί. Κάτι που φαίνεται να είναι ανεπίστρεπτα πια χαμένο. Θρηνήσαμε την χαμένη μας ηθική ταυτότητα…

Ας ελπίσουμε ότι το πνεύμα των Χριστουγέννων, ή ότι αυτό αντιπροσωπεύει, ζεστάνει το «καλό» που είναι βαθειά κρυμμένο μέσα μας, και θυμηθούμε τον «μπαμπά» Αριστοτέλη, που είχε την (αφελή) πεποίθηση πως ένας καλός τρόπος να αντιμετωπίσει κανείς τις «ψυχολογικές αδυναμίες της ανθρώπινης φύσης»- μη εγκράτεια, πλεονεξία, κακία – είναι… αποκτώντας καλές συνήθειες!

(1) «Φιλοσοφικό Εγκυκλοπαιδικό Λεξικό», Εκδ. Καπόπουλος, 1985

Το βλέμμα μέσα από τον καθρέπτη

Είναι αυτό το αίσθημα, σαν να σου ξύνουν πέντε γάτες ταυτόχρονα την ψυχή σου με τα νύχια τους, που από τη μία ποθείς όσο τίποτα άλλο να το διώξεις και από την άλλη δεν σε εγκαταλείπει που να χτυπιέσαι κάτω… Εκείνες τις στιγμές νιώθεις σαν να βρίσκεσαι σε μια γυάλα, απ’ όπου μπορείς να δεις τον κόσμο απ’ έξω να διασκεδάζει, να ακούσεις τους ήχους του να φτάνουν υπόκωφοι στ’ αυτιά σου, όμως εσύ είσαι πολύ μακριά για να μπορούν να σε αγγίξουν.

Όσο περνάει ο καιρός βυθίζεσαι λίγο περισσότερο στη γυάλα σου, οι ήχοι σχεδόν δεν ακούγονται και οι εικόνες του κόσμου που διασκεδάζει γίνονται θαμπές μουντζούρες σε γκρίζο φόντο. Οι δημόσιες εμφανίσεις παύουν να είναι πηγή ευχαρίστησης, αλλά γίνονται μάλλον αγγαρείες τις οποίες θα πρέπει να τις υποστείς για να γλυτώσεις μεγαλύτερες ενοχλήσεις…

Δεν ξέρω τι είναι αυτό που ξεκινάει αυτόν το φαύλο κύκλο της αποκοινωνικοποίησης. Ούτε ξέρω που μπορεί να καταλήξει, αν κάποιος ή κάτι δεν σε ταρακουνήσει δυνατά ώστε να λυθούν τα μάγια και η γυάλα να γίνει χίλια θρύψαλα, αφήνοντας σε έκθαμβο να παρατηρείς τον πολύχρωμο κόσμο γύρω σου.

«Φαντάσου την αιώνια κλεψύδρα της ύπαρξης να γυρνάει ξανά και ξανά και να ζεις την ζωή σου από την αρχή αμέτρητες φορές» είχε πει ο Νίτσε στο βιβλίο του Γιάλομ. «Αν η σκέψη αυτή σε τρομάζει, τότε ζήσε τη ζωή σου με τέτοιον τρόπο ώστε να φτάσεις να την αγαπήσεις.[…] Η κάθε στιγμή υπάρχει για πάντα, γι’ αυτό και η τούτη ζωή είναι αθάνατη εξίσου με τις στιγμές που την αποτελούν. »
Amore fati-αγάπησε τη μοίρα σου, ή άλλαξε την…

Δεν ωφελεί να είσαι απλά παρατηρητής, γιατί τότε θα έχεις φτάσει στο νεκροκρέβατο με την πικρή γεύση του ανεκπλήρωτου στα χείλη, που είναι χειρότερο και από την νεκρική ακαμψία. Πιστεύω ότι η αγγλική λέξη struggle περιγράφει αυτό που οφείλει κανείς να κάνει: να μπει στο χωράφι με τα αγκάθια και να το διασχίσει για να φτάσει απέναντι, ακόμα και αν αυτό του κοστίζει κάποια κομμάτια σάρκας. Η σάρκα αναπλάθεται, η σαπίλα όμως είναι ύπουλο πράγμα. Στην αρχή δεν την προσέχεις, όταν όμως την ανακαλύψεις το μόνο που μπορείς να κάνεις είναι να προσφέρεις ένα ανώδυνο τέλος.

Τίποτα δεν είναι απόλυτα αληθινό ή απόλυτα σωστό. Το να αποδεχτείς όμως το αληθινό και το σωστό του άλλου ως μοναδικό και απόλυτο, είναι χειρότερο από το να μην έχεις κανένα. Το άσπρο είναι άσπρο, μόνο αν δεν έχεις ένα πρίσμα για να δεις τα χρώματα που το συνθέτουν.
Όχι, το βλέμμα μέσα από τον καθρέπτη δεν μπορεί να είναι διαφορετικό από το πρόσωπο που βρίσκεται μπροστά του, γιατί τότε η πραγματικότητα γίνεται αυλή των θαυμάτων και το ψυχιατρικό ίδρυμα, ο μόνιμος τόπος κατοικίας σου…

Pavlov-DNA: 1-1

Για κάποια χρονική περίοδο της ζωής μου σύχναζα σε ένα καφενεδάκι, μιας μικρής πλατείας του Παγκρατίου. Ένα βράδυ καλοκαιριού ήρθε στο καφενεδάκι ένα κοριτσάκι που πουλούσε χαρτομάντιλα. Το όλο της παρουσιαστικό, ο τρόπος που σε προσέγγιζε, θύμιζε το κοριτσάκι με τα σπίρτα, ή τουλάχιστον όπως θα έπρεπε να είναι, κατά τους αδερφούς Γρήν: διάφανο δέρμα στα μάγουλα, φωνούλα που ίσα που ακουγόταν , με τη θλίψη στα μάτια έτοιμη από στιγμή σε στιγμή να ξεσπάσει σε ρυάκια δακρύων, και με μια διάχυτη προσμονή πως κάποιος θα βρεθεί να της απλώσει ένα χέρι βοήθειας. Δεν θα ήταν πάνω από δέκα χρονών. Κάποιος από τους θαμώνες, ενοχλημένος από την παρουσία της, της μίλησε άσχημα. Τα ρυάκια των δακρύων ξεχύθηκαν με τη μία και το κοριτσάκι χαμήλωσε το κεφάλι και το έβαλε στα πόδια.

Έκανε αρκετό καιρό να ξαναεμφανιστεί. Ίσως και μήνες. Όταν όμως ξαναεμφανίστηκε, δεν είχε καμία σχέση με το αθώο κοριτσάκι του παραμυθιού. Το βλέμμα δεν είχε ίχνος θλίψης, ήταν σκληρό και θρασύ και η φωνούλα, ενοχλητικά έντονη και απαιτητική. Σε μια όχι ιδιαίτερα ευγενική απάντηση κάποιου πελάτη του καφέ, η αντίδρασή της ήταν εξίσου αυθάδης, με λεξιλόγιο που σε άφηνε με ανοιχτό το στόμα. Η μεταστροφή ήταν τόσο έντονη που προκαλούσε σοκ.

Όταν πρωτοδιατυπώθηκε η έννοια του γονιδίου, έγινε ο αποδιοπομπαίος τράγος για όλα τα κακώς κείμενα της δομής και οργάνωσης της ανθρώπινης κοινωνίας. «Δεν φταίμε εμείς. Είναι η φύση η κακιά που τα φταίει .» Από τους πρώτους αμφισβητίες, ο Ivan Pavlov, υποστήριξε την θεωρία ότι δεν είναι όλα τα πρότυπα των κοινότυπων αντιδράσεων ένστικτα με αποκλειστικά γενετική καταβολή. Αρκετά από αυτά είναι «εξαρτημένα αντανακλαστικά», που τα μάθαμε κάποια στιγμή της ζωής μας και συνεχίσαμε να τα διατηρούμε, χωρίς να αναρωτιόμαστε το «γιατί».

Ένα δημοφιλές σχετικό «πείραμα» (με άγνωστο, ως τόσο ερευνητή και εργαστήριο διεκπεραίωσης) είναι αυτό που αναφέρεται σε 5 (άλλοτε σε 8) πιθήκους, κλεισμένους σ’ ένα κλουβί, που προσπαθούν να φτάσουν μια αρμαθιά μπανάνες. Ανεξάρτητα από την πραγματική (ή μη) υπόστασή του, το πείραμα αποτελεί μια εύγλωττη περιγραφή για το πώς λειτουργούν τα πράγματα στις «καλά οργανωμένες» κοινωνίες. (Για λεπτομέρειες στην παράπλευρη παρουσίαση)

Όταν έγινε η αποκωδικοποίηση του ανθρώπινου DNA, οι επιστήμονες βρέθηκαν προ εκπλήξεως. Με βάση την ποικιλομορφία των φαινοτύπων, περιμένανε να ανακαλύψουν κάτι κοντά στο 100.000 γονίδια. Ο αριθμός όμως δεν ξεπέρασε το 30.000. Το δε ακόμα πιο ενδιαφέρον είναι το ότι αρκετά από τα γονίδια ήταν κοινά σε όλους τους ζωντανούς οργανισμούς, και το ποσοστό των κοινών γονιδίων αύξανε, όσο οι οργανισμοί βρίσκονταν πιο κοντά μεταξύ τους, στην εξελικτική αλυσίδα.

Το 1933 ο W. Kelloggs τάραξε τις συμβατικές κοινωνικές αντιλήψεις της εποχής του, κάνοντας ένα πρωτότυπο πείραμα: «υιοθέτησε» ένα βρεφικής ηλικίας χιμπατζή και για 9 μήνες το μεγάλωνε μαζί με τον βρεφικής ηλικίας γιό του. Σκοπός του ήταν, όπως δήλωσε, να μελετήσει τις «ανθρώπινες καταβολές» του χιμπατζή. Τα αποτελέσματα όμως έδειξαν πολύ περισσότερα από αυτό.

Ο Gua, ο χιμπατζής, έμαθε να παίζει με τον Donald, ενστερνίστηκε τις συνήθειές του και ακολούθησε από κοντά την αντιληπτική εξέλιξη του παιδιού. Η ψαλίδα άνοιξε μόνο όταν ήρθε η ώρα να αρθρώσουν λέξεις, κάτι που ο Gua τελικά δεν κατάφερε ποτέ. Και αυτό είναι, απ’ ότι φαίνεται, το μεγάλο πλεονέκτημα του Homo sapiens έναντι των υπολοίπων θηλαστικών. Βέβαια, το αν τελικά μπορέσουμε να αξιοποιήσουμε το πλεονέκτημα αυτό, εξαρτάται από το αν στα πρώτα χρόνια της ζωής μας βρεθούμε σε περιβάλλον ανθρώπων, και όχι σε αγέλη ζώων. Το γενικότερο συμπέρασμα που διατυπώθηκε στο τέλος του πειράματος ήταν ότι το ψυχολογικό περιβάλλον, τους πρώτους μήνες μετά την γένεση, είναι καθοριστικής σημασίας για την νοητική και αντιληπτική ανάπτυξη των πρωτευόντων και των ανώτερων θηλαστικών, και ως εκ τούτου και του ανθρώπου.

Αυτό δεν σημαίνει βέβαια πως αυτό που κουβαλάμε από την μαμά μας και τον μπαμπά μας δεν μετράει. Ούτε ότι μπορούμε να κάνουμε τούμπα την φύση μας. Ο Gua δεν πρόκειται ποτέ να μάθει να μιλάει, όση προσπάθεια και αν καταβάλουμε. Όμως παρά τις επίμονες έρευνες, κανένας ερευνητής δεν κατάφερε να αποδώσει σε κάποιο(-α) γονίδιο(-α) την αποκλειστική ευθύνη της εγκληματικής συμπεριφοράς. Και παρ’ ότι η διανοητική καθυστέρηση σχετίζεται με ορισμένες κληρονομικές ασθένειες, κανένας δεν τόλμησε να αποφανθεί ότι βρήκε το γονίδιο της ευφυΐας.

Αυτό όμως είναι και το ευτύχημα. Όσο πιο πολύπλοκη είναι η σχέση μεταξύ γονιδίων και περιβάλλοντος τόσο μεγαλύτερη η πιθανότητα να γίνει ένα τυχαίο σφάλμα. Ή και πολλά σφάλματα, για να μας δώσει την μονάδα που θα ξεχωρίσει. Ο Άλντους Χάξλεϋ στο βιβλίο του « Ο θαυμαστός καινούριος κόσμος» περιγράφει μια κοινωνία τέλειας αρμονίας, όπου τα πάντα ελέγχονται και καθορίζονται με βάση τις ανάγκες του συνόλου. Μια τέτοια κοινωνία στερείται ορισμένων βασικών ιδιοτήτων: της ιδιότητας της ελεύθερης επιλογής, της ποικιλομορφίας των ιδεών, και τελικά, της εξελικτικής ικανότητας. Παραμένει στάσιμη, και όπως τα στάσιμα νερά, καταδικασμένη να πνιγεί στην μπόχα της αποσύνθεσης.

Το κοριτσάκι με τα χαρτομάντιλα είναι ένα παράδειγμα αδύνατου κρίκου της «οργανωμένης» κοινωνίας μας. Η μεταστροφή στη συμπεριφορά, σου σπαράζει την καρδιά και σοκάρει. Όμως δεν παύει να είναι μια υγιής αντίδραση σε ένα σαθρό περιβάλλον. Σημαίνει ότι υπάρχει ακόμα κάτι ζωντανό μέσα της. Κάτι που όταν βρει γόνιμο έδαφος μπορεί δειλά -δειλά να απλώσει ρίζες και να δώσει ένα γερό δέντρο.

Η φύση έχει φροντίσει να μας δώσει ένα πολύτιμο αγαθό: την προσαρμοστικότητα. Αυτό που μας μένει, είναι να φροντίσουμε να προσφέρουμε το κατάλληλο περιβάλλον, ώστε η προσαρμογή να είναι ελπιδοφόρα.

Εσείς έχετε ISO ; (UPDATED)

Η επιστροφή εντός των τειχών δεν είναι ποτέ εύκολη. Έχοντας μοιράσει κοντά δύο μήνες μεταξύ των δύο άκρων της Ελλάδας , έπρεπε να ξαναανακαλύψω το ...κέντρο! Και το ανακάλυψα με το παραπάνω...

Ο κόσμος μουδιασμένος από την επίδραση των διακοπών, εκδηλώνει την δυσαρέσκειά του για την επιστροφή με αυξημένη γκρίνια και νωχελικότητα, οι δημόσιες υπηρεσίες είναι σε αποδιοργάνωση, και η κίνηση στους δρόμους αυξημένη, με το ποσοστό των αφηρημένων οδηγών να χτυπάει κόκκινο. Και σαν να μην έφτανε αυτό, να σου και η απεργία των τελωνειακών, και δωσ’ του οι ουρές στα βενζινάδικα! Η εικόνα άρχισε να θυμίζει σκηνικό ταινίας όπου αναμένεται επερχόμενη καταστροφή. Ευτυχώς η καταστροφή δεν ήρθε και η τεράστια ρόδα της καθημερινής ρουτινιάρικης αθηναϊκής ζωής, τρίζοντας και αγκομαχώντας άρχισε να μπαίνει στην αέναη περιστροφική της πορεία.

Πριν όμως μπεις στη ρόδα σαν καλό χαμστεράκι, έχεις την πολυτέλεια μερικών στιγμών διαύγειας όπου αισθάνεσαι ως εξ αποστάσεως παρατηρητής. Σε μια από αυτές τις στιγμές αναρωτήθηκα τι να σημαίνει άραγε η έννοια που έχει γίνει ψωμοτύρι στα προγράμματα της κοινωνικής πολιτικής των κομμάτων, και που τιτλοφορείται ως «ποιότητα ζωής».

Οι «ειδικοί» λοιπόν, λένε πως με τον εν λόγο όρο εννοούμε την ύπαρξη, των συνθηκών εκείνων που εξασφαλίζουν την ευτυχία σε μια δεδομένη κοινωνία ή περιοχή. Συμπεριλαμβανομένου και της δυνατότητας πρόσβασης στις συνθήκες αυτές. Επειδή όμως η έννοια «ευτυχία» είναι επίσης αμφιβόλου ορισμού, γίνονται πιο συγκεκριμένοι, τονίζοντας την αναγκαιότητα της ύπαρξης «αντικειμενικών» και «υποκειμενικών» δεικτών... ευτυχίας. Μάλιστα λένε πως «έγκυροι δείκτες είναι η υγεία, το φυσικό περιβάλλον, η ποιότητα του χώρου στέγασης και άλλες υλικές προϋποθέσεις». Και η ύπαρξη των κατάλληλων δεικτών είναι απολύτως απαραίτητα για να διατηρήσουμε «σώας τας φρένας» μας και να μην εκδηλώσουμε προβλήματα ψυχικής υγείας. (1). Η αναφορά σε δείκτες μου έφερε στο μυαλό άλλο τερτίπι της βιομηχανοποιημένης κοινωνίας μας, το ΙSO.

Για να μπορέσουν να είναι ανταγωνιστικά τα όποια νέα προϊόντα εισέρχονται στην αγορά, θα πρέπει να τηρούν κάποιες προδιαγραφές που είναι αυστηρά καθορισμένες. Να είναι δηλαδή σύμφωνα με το αντίστοιχο, για το προϊόν τους, ISO standard. Για του αμύητους σαν και ‘μένα, ISO προέρχεται από το Ελληνικό «ίσο» (πάλι γράψαμε ως Έλληνες!) και είναι συμβατικά ακρωνύμια για το International Organization of Standardardization. Από την άλλη, σε άρθρο που είχε δημοσιευτεί το 2005 στο περιοδικό ECONOMIST αναφέρονται εννέα στατιστικά μεγέθη που καθορίζουν τον «δείκτη ποιότητας ζωής» (quality-of-life index). Κάποια από αυτά είναι η συχνότητα ....προσέλευσης στην εκκλησία, η πολιτική σταθερότητα και ασφάλεια, οι κλιματολογικές συνθήκες αλλά και η ισότητα μεταξύ των φύλων. Δεν είμαι η ειδική να κρίνω την αξιοπιστία του δείκτη και την καθολικότητα της ισχύς του ανά τα έθνη, αλλά αν δεχτούμε ότι ισχύει, αναρωτιέμαι κατά πόσο δεν είμαστε και εμείς ένα προϊόν του σύγχρονου κοινωνικο-οικονομικού συστήματος και ο εν λόγο δείκτης δεν αποτελεί κάποιο είδος ISO ζωής...

Προεκτείνοντας τον ISO ζωής η Unesco ανέπτυξε και το ΙSO της ανθρώπινης ανάπτυξης (HDI=human development index), όπου εντύπωση προκαλεί το γεγονός ότι η ΕΛΛΑΔΑ βρίσκεται στη 24 θέση, μόλις δύο θέσεις πιο κάτω από την Γερμανία και σε απόσταση αναπνοής από την Σιγκαπούρη και την Δημοκρατία της Κορέας. Όσο δε αφορά το ISO ζωής, τρώμε την Αγγλία για λάχανο! Υποθέτω ότι φταίει ο ήλιος που μας φτιάχνει την διάθεση και η ...δημοφιλής κυριακάτικη λειτουργία, και ξεχνάμε την χαμηλή αγοραστική δύναμη και την έλλειψη της πολιτικής σταθερότητας!

Νομίζω τελικά ότι θα πρέπει να είμαστε ευτυχείς ως Έλληνες, καθώς περιμένουμε ότι θα ζήσουμε τουλάχιστον μέχρι τα 78.9 μας χρόνια, ενώ υπάρχουν κάποιοι στη Ζάμπια που νιώθουν γέροι στα 40.5, και το ακαθάριστο οικογενειακό μας εισόδημα είναι μόλις 2.000 δολάρια μικρότερο από αυτό των Αραβικών Εμιράτων, που φτάνει τα 25.000 δολάρια, ακριβώς όσα χρειάζονται για να περάσεις μια νύχτα σε σουίτα του ξενοδοχείου ATLANTIS του Dubai. Να υποθέσουμε ότι οι κακόμοιροι Άραβες δουλεύουν ένα χρόνο για να απολαύσουν μια νύχτα στο Atlantis ;

(UPDATE) Διαβάζοντας τα σχόλια που μου άφησαν οι φίλτατες Λιακάδα και Γλαύκη, και χωνεύοντας κάποιες συζητήσεις με φίλους καταλήγω σε δύο συμπεράσματα:

1) το ISO standard δεν εγγυάται βέλτιστη ποιότητα προϊόντων. Δίνει όμως ένα φιλικό «χτύπημα στην πλάτη» σε προϊόντα που το διαθέτουν, και που τυχαίνει να είναι συνήθως αυτά που παράγονται σε μεγάλους αριθμούς (από αντίστοιχα μεγάλες εταιρίες).

2) Το ISO standard της ζωής ενσωματώνει στατιστικά μεγέθη που ευνοούν την διατήρηση της δεδομένης κοινωνικής δομής και ισορροπίας των πραγμάτων. Κατά συνέπεια είναι ένα χρήσιμο εργαλείο στις πολιτικές παρατάξεις που στοχεύουν στην διατήρηση αυτής της δομής ή ισορροπίας, καμία σχέση δεν έχει όμως με την ποιότητα ζωής που βιώνει ο μέσος πολίτης αυτής της δεδομένης κοινωνίας. Ή με άλλα λόγια: οι στατιστικές μπορεί να λένε ότι είμαστε από τους προνομιούχους του κόσμου ετούτου, και εμείς να νιώθουμε ότι ζούμε σ’ ένα κακό όνειρο που κάποια στιγμή θα τελειώσει, για να ξυπνήσουμε και να δούμε το χαμόγελο του ήλιου ακριβώς από πάνω μας. Μόνο που αυτό το κακό όνειρο δεν λέει να τελειώσει!!!

(1) Οικονόμου Μ, Κοκκώση Μ, Τριανταφύλλου Ε, Χριστοδούλου Γ (2001) Ποιότητα ζωής και ψυχική υγεία. Εννοιολογικές προσεγγίσεις, κλινικές εφαρμογές και αξιολόγηση. Αρχεία Ελληνικής Ιατρικής 18(3): 239-253.

Ακολουθώντας τα χνάρια των ήχων.

Φαντάζομαι όλα ξεκίνησαν όταν οι πρώτοι ήχοι ενός πιάνου, που ενοχλείται από το αδέξιο παίξιμο ενός αρχάριου, ενόχλησαν με τη σειρά τους τα αυτιά μου, σε μια ηλικία που δεν μπορούσα ακόμα να εκφράσω την δυσαρέσκειά μου παρά μόνο με το κλάμα. Ένα-δυο χρόνια αργότερα ακολούθησαν κάποιες ιστορικές οικογενειακές ηχογραφήσεις, με βάση τις οποίες μάλλον δεν θα μπορούσα να χαρακτηριστώ ως το παιδί θαύμα, καθώς το παιδικό τραγουδάκι : μι-ντο, μι- ντο, φα-μι-ρε, σολ-σολ-λα-σι-ντο-ντο-ντο, απαιτούσε συλλογικές προσπάθειες για να ακουστεί από τα δάκτυλά μου. Έτσι έμαθα τη λέξη «μουσική».
Δεν με απασχόλησε για πολύ καιρό τι μπορεί να σημαίνει. Έλεγα απλά «αυτό μ’ αρέσει» ή «αυτό δεν μ’ αρέσει», στα ερεθίσματα που έφταναν στα ακουστικά κέντρα του εγκεφάλου μου. Κάποια στιγμή μάλιστα δοκίμασα να αναπαράγω τους ήχους που μου άρεσαν, είτε με την φωνή, είτε αργότερα, με το αγαπημένο μου έγχορδο.
Κατά περίεργο τρόπο, η συμβατική μουσική εκπαίδευση δεν με συγκινούσε. Παρ’ ότι έμαθα τελικά τις βασικές αρχές της αρμονίας και όλη την σχετική θεωρία των διαστημάτων, το έκανα περισσότερο σαν αναγκαίο κακό παρά αναγνωρίζοντας την χρησιμότητά τους. Οι ερωτήσεις : «γιατί να το κάνω;» και «τι χρησιμότητα μπορεί να έχουν» συναντούσε το κενό ή την εξίσου συμβατική απάντηση πως είναι απαραίτητα για να καταλάβει κανείς την μουσική (ή απλά να καταλήξει να πάρει το πτυχίο). Απαντήσεις που μου θύμιζαν τις περιπτώσεις καθηγητών, που ζητάγαν να μάθεις τις ταυτότητες της άλγεβρας (τυποποιημένες λύσεις σύνθετων αλγεβρικών παραστάσεων) χωρίς να σου έχουν δείξει ποτέ την απόδειξη, αφήνοντας να πλανάται μια αόριστη αντίληψη πως πρόκειται για κάποιο «μαγικό κόλπο».
Στην περίπτωση βέβαια της μουσικής υπάρχει όντος κάτι μαγικό, όχι όμως ως προς τη γένεση του ακουστικού ερεθίσματος που χαρακτηρίζεται με τον όρο «μουσική», αλλά μάλλον ως προς το αποτέλεσμα που επιφέρει. Πιθανόν να ήταν αυτό που έκανε τον Πυθαγόρα να φαντάζεται στα βασικά διαστήματα τη θεϊκή παρέμβαση, που τα ήθελε να αντιστοιχούν με αποστάσεις των πλανητών του ηλιακού μας συστήματος μεταξύ τους.
Η «αρμονία των σφαιρών», όπως ονόμασε την θεωρία του, ήταν η μουσική που παρήγαγαν οι πλανήτες με την κίνησή τους, αλλά οι άνθρωποι αδυνατούσαν να την ακούσουν γιατί είτε ήταν τόσο δυνατή που θα τους κούφαινε , είτε απλά, επειδή την άκουγαν από την γένεση τους, δεν την πρόσεχαν. Περίεργο, που μετά από δυόμισι χιλιάδες χρόνια βρέθηκε πως κάποια αστέρια όντως μπορούν να τραγουδούν , όχι όμως με την κίνησή τους, αλλά λίγο πριν το θάνατό τους, κάτι σαν κύκνειο άσμα...
Τώρα ξέρουμε πως ο ήχος δεν είναι μαγικό κόλπο. Είναι απλά ένα κύμα. Αγνή μεταφορά ενέργειας δηλαδή. Χωρίς την παραμικρή μετατόπιση ούτε ενός μορίου ύλης. Η μουσική είναι φυσική! (Κάτι που έκανε τον Αϊνστάιν να λέει πως αν δεν γινόταν φυσικός, θα κατέληγε μουσικός...) Κάθε μουσικό όργανο δεν είναι τίποτα άλλο από κατασκευή, που προορίζεται να μετατρέψει την ενέργεια, την οποία συνεισφέρει ο μουσικός, σε κατάλληλα κύματα, τα οποία καλείται ο κάθε ακροατής να τα αφουγκραστεί, και σαν καλός σερφίστας να απογειωθεί, ακολουθώντας τις θάλασσες τις φαντασίας του.
Η «αρμονία των σφαιρών» έγινε η «αρμονία των αριθμών»: μια σειρά ήχων είναι αρμονικοί μεταξύ τους όταν οι συχνότητες των κυμάτων τους συνδέονται με συγκεκριμένες αναλογίες. Και τώρα τίθεται το ερώτημα: είναι το αυγό που κάνει την κότα ή η κότα το αυγό; Είναι οι αναλογίες που καθορίζουν τις αρμονίες ή είναι το όργανο-υποδοχέας που καθορίζει το αρμονικό και το μη αρμονικό; Ο υποδοχέας, βέβαια, δεν είναι άλλο από το ακουστικό μας νεύρο, που τελικά καταλήγει σ’ αυτό που θεωρητικά πρέπει να γεμίζει το εσωτερικό της κρανιακής μας κοιλότητας.
Οι τελευταίες εξελίξεις στην ψυχολογία της μουσικής δείχνουν πως οι αναλογίες των συχνοτήτων, που χαρακτηρίζουν τους αρμονικούς ήχους, και μόνο αυτές, είναι ικανές να διεγείρουν τα μουσικά κέντρα του εγκεφάλου με τέτοιο τρόπο, ώστε να δημιουργήσουν το αίσθημα της ευφορίας, ανάλογο με αυτό που νιώθουμε με το φαγητό ή το σεξ, ή κατά την επήρεια παραισθησιογόνων ουσιών (1). Βρέθηκαν και κάποιοι που σύνδεσαν το ερέθισμα της μουσικής με την μεταβολή του επιπέδου βασικών ορμονών, που επηρεάζουν την γενικότερη συμπεριφορά των ανθρώπων, όπως είναι η τεστοστερόνη (2). Η «πολυτέλεια» της μουσικής μετατρέπεται ξαφνικά σε αναγκαιότητα, αν όχι σε ένστικτο...
Νομίζω πως επιτέλους μπορώ να αποδώσω έναν ορισμό στη λέξη «μουσική». Είναι μια διαρκώς παλλόμενη ενέργεια, που συντονίζεται με την ενέργεια του δικού μας οργανισμού, για να μας εξιτάρει, να μας γαληνεύσει, και τελικά να μας προσφέρει διόδους φυγής. Ο Albert Schweitzer-φυσικός , μουσικός και φιλάνθρωπος- συνήθιζε να λέει «Υπάρχουν δύο μέσα , για τους φυγάδες από την μιζέρια της ζωής: η μουσική και οι γάτες.» Προσωπικά έχω κάνει κατάχρηση και στους δύο!
Η σχέση μου με το αγαπημένο μου έγχορδο παραμένει εντελώς προσωπική και αυστηρά ακατάλληλη για τα αυτιά του ευρύτερου κοινού. Όμως αυτό δεν αλλοιώνει σε τίποτα την χρηστική του αξία ως προς εμένα. Δεν χρειάζεται να είναι μουσικός κάποιος για να μπορεί να ακούει, ούτε χρειάζεται να έχει γνώσεις ανώτερων θεωρητικών για να μπορεί να νιώθει την αρμονία. Η μουσική έχει ψυχή- την δική μας, έχει αισθήματα-αυτά που της εμπιστευόμαστε εμείς. Και αυτό είναι κάτι που δεν χρειάζεται να διδαχτεί...

(1) Blood AJ and Zatorre RJ (2001) Intensely pleasurable responses to music correlate with activity in brain regions implicated in reward and emotion. PNAS 98(20):11818–11823
(2) Fukui, H.(2001).Music and testosterone. A new hypothesis for the origin and function of music. In Robert J.Zatorre,(Eds.),Annals of the New York Academy of Sciences.Vol.930,448-451.
(3) Hawkins, Sir J. A. General history of the science and practice of music (Vol.1). London: Dover, 1963. (Originally published, 1853.)